بسمالله الرحمن الرحیم
خدمت برادران و خواهران عزیز سلام عرض میکنم. «تَقَبَّلَ اللَّهُ». شنیدم همه شما برای ریا روزه گرفتهاید. خداوند انشاءالله ریا را از ریاکاران قبول کند. همین کارهای کوچک، از کارهایی است که ظاهر آن کماهمیت، ولی بسیار معنادار است. اینها خیلی کوچک است، اما در عین حال خیلی بزرگ است.
علت بعضی از ناکارآمدیها این است. بعضیها هستند که آدمهای سالمی هستند و آدمهای فاسد و دزد نیستند، ولی از قبل فکر نمیکنند، برنامهریزی نمیریزند و پیشبینی نمیکنند. این، مسئله کارآمدی است. کارآمدی و عرضه به اندازه ایمان و امانتداری مهم است؛ یعنی همانطور که فرد فاسد کار را خراب میکند، افراد صالحِ بیعرضه هم که قدرت پیشبینی ندارند و از قبل برنامهریزی درست نمیکنند، پروژه آنها شکست میخورد.
امام(ع) فرمودند که برای من تفاوتی نمیکند به چه کسی اعتماد کنم: «خَائِناً کَانَ أَوْ مُضَیِّعاً»؛ خائن یا بیعرضه. نتیجه این دو یکی است. خائن، فاسد است. آدم بیعرضه ممکن است آدم خوبی باشد و خائن نیست، اما درست برنامهریزی نمیکند. امام(ع) میفرمایند این دو آدم مثل هم نیستند، اما نتیجه کار آنها و خروجی کار آنها مثل هم است و فرقی نمیکند. وقتی کار خراب میشود، میخواهی تو خائن باش یا مضیّع. مضیّع یعنی کسی که کار را ضایع میکند؛ خرج میکند، برنامهریزی میکند، دعوت میکند، فلان کار را میکند، ولی در آخر، دو کارِ ظاهراً کوچک انجام میدهد که کل کار را بهم میریزد. بعضیها فکر میکنند تفکر دینی فقط روی مسئله ایمان و تقوای افراد حساس است؛ نه، علاوه بر آن، روی مسئله لیاقت، کارآمدی و برنامهریزی درست هم حساس است. همانقدر که خیانت ضربه میزند، تضییع کار و ضایع کردن هم صدمه میزند؛ اینقدر مهم است.
نکته اولی که میخواستم عرض کنم، به همین مسئله جهاد تبیین مربوط است. چرا تبیین لازم است؟ چرا لازم است با افکار عمومی، با مردم، با مخالف، با بیطرف، با موافق و حتی با دیگران توضیح بدهید که چه میگویید، شعار تو چیست، اصول تو چیست، چه میخواهی؟ برای چه انقلاب کردی؟ علیه چه کسانی و چرا؟ و بعد از انقلاب چه کردی؟ یک عده میگویند: آقا! هر کار کردیم، کردیم، ما... یا تقوای سیاسی ندارد و میگوید هر چه دلم خواست، یا تقوای سیاسی دارد و میگوید ما برای خدا کار کردیم و لازم نیست به مردم توضیح بدهیم. این، خط دین نیست. برای خدا کار کردی، ولی باید به مردم توضیح بدهی. باید مخاطب شما و نسل بعد از شما بدانند که چه بود، چه شد، چرا شد، چه چیزهایی نشد و چرا نشد؟ اگر تبیین نکنی و توضیح ندهی و به سؤالات آنها و به ابهامات آنها پاسخ ندهی، از آنها نباید توقع مقاومت داشته باشی. این که همفکر ما و همسنگر ما بمانید، مقاومت بکنید و از ارزشها دفاع کنید، میگوید: برای چه دفاع کنم؟ از چه؟ برای چه؟ به من چه؟ اصلاً من چرا باید به شما اعتماد کنم؟ از کجا معلوم اصلاً شما مسیر را درست آمدهاید؟ اصلاً چرا باید انقلاب میشده است؟ این تبیین و توضیح، فوقالعاده مهم و لازم است.
اصلاً کار همه انبیا همین جهاد تبیین بود. کل دین برای تبیین آمده است؛ این که در چه جهانی زندگی میکنید؟ شما چه کاره هستید و چه کسی هستید؟ بعد چه خواهد شد؟ شما در این اتفاقات چه نقشی دارید؟ و از این عالم که به عوالم بعد میمیرید، که شما مرگ ندارید و انسان موجودی ابدی است و دیگر هیچ وقت تمام نمیشوی، نابود نمیشوی و تا ابد هستی، بعداً چه میشود؟ همه اینها آمدهاند همینها را توضیح بدهند؛ چه بکنی چه میشود و چه نکنی چه نمیشود. همه اینها یعنی تبیین. و چون انسان موجودی عقلانی است، باید به او توضیح عقلانی بدهی. باید عقل او متقاعد بشود و مسائل را بفهمد. و چون انسان موجودی آزاد است و خداوند انسان را آزاد آفرید و حق انتخاب دارد، بنابراین باید بداند که چه چیزی را و چرا انتخاب میکند.
اگر انسان خودش چیزی را آگاهانه انتخاب بکند، پای آن میایستد. اگر آگاهانه انتخاب نکند و او را هول بدهند، پای آن حرفها نمیایستد. با اولین وسوسه خیانت میکند و با اولین فشار میشکند. اصلاً دلیلی ندارد که مقاومت کند! برای چه؟ انگیزه، اصلاً این انگیزه از کجا میآید؟ انگیزه از ترکیب آگاهی و آزادی میآید. آگاهی و آزادی یعنی باید جواب سؤالات تو داده بشود و بدانی که چه باید کرد و چرا؟ هر دوی آن را باید بدانی.
برای این که بدانید این مسئله، یک مسئله سطح پایینی نیست، من یک موضوع و مثال قرآنی را خدمت شما عرض میکنم. یک اشتباه را صد بار تکرار میکنید؛ از عقل خودتان استفاده کنید. این عقل را آکبند تحویل ندهید و دوباره برنگردانید که بگویید: خدایا! به ما امانت دادی و ما از این امانت هیچ استفادهای نکردیم! همانطور که دادی، آکبند دوباره به تو تحویل دادیم! دقت کردید یا دقت نکردید؟ مسئله حکومت و مدیریت و بعضی اشکالاتی را که میبینید، از همینهاست.
حالا یک مثال قرآنی که خیلی عجیب است این که اگر دلیل یک کاری را توضیح ندهی، صبر نمیکند و تحمل نمیکند. نه این که آدمهای معمولی، بلکه بزرگترین انسانهای تاریخ، حضرت موسی(ع). نام حضرت موسی به نظرم 140- 150 بار، شاید هم بیشتر در قرآن آمده است. نام هیچ پیامبری به اندازه ایشان در قرآن نیامده است. او پیامبر بسیار بزرگی است، کلیمالله است، یعنی همسخن خداست و به این مقام رسیده است. یک قضیهای دارد که از جمله در سوره کهف به آن اشاره میشود و دوستان حتماً میدانید. این که یک جامعهای رشد میکند و متمدن میشود، یک جامعهای و یک ملتی، ممکن است دویست سال درجا بزند و اشتباهات خود را تکرار کند، همین است. بخندید، ولی به ریش خودتان! این، خنده به خود است. اشتباهاتی که دویست سال است ما میکنیم. چقدر در قرآن و در روایات راجع به عقل، تعقل و عقل تجربی تأکید شده است. اصلاً قرآن قصص انبیاء را میگوید و بعد میفرماید: «فَاعْتَبِرُوا یَا أُولِی الْأَلْبَابِ»؛ ای صاحبان خرد، درس بگیرید. یعنی این که ما قصه انبیاء را میگوییم برای این نیست که قصه بگوییم تا شما بخوابید؛ ما که لالایی نمیگوییم. اینها قصه نیست، قصههای واقعی است و اتفاق افتاده است. اینها را میگوییم برای این که بیدار بشوید، نه برای این که شما را بخوابانیم.
بعد میفرماید: «فِیهِ ذِکْرُکُمْ»؛ این، ماجرای شماست. آن وقت اتفاق افتاده است، ولی این قصه آنها نیست، قصه شماست؛ دوباره دارید تکرار میکنید. گفتیم که مراقب باشید. حالا جریان حضرت موسی و حضرت خضر را شنیدهاید. قرآن اسم حضرت خضر را نمیآورد، ولی در روایات میگوید ایشان خضر بود. در بعضی احادیث قضیهای ذکر شده است که در یک جمعی بحث میشود چه کسی داناترین است؟ حضرت موسی نه برای خودستایی، بلکه برای این که بگوید من اگر از شما داناتر نبودم برای چه پیامبر بشوم و رهبر شما بشوم، گفت: من! منظور او از این «من»، خیلی هم «من» نبود؛ «منِ» حقوقی بود، نه «منِ» شخصی او. اما در عین حال گفت: من. در روایت آمده است که به ایشان خطاب آمد: آخر چطور شما گفتی من داناترین هستم؟ خدا را یادت رفت؟ شما باید میگفتی خداوند داناترین است؛ «وَاللَّهُ أَعْلَمُ»، این را باید میگفتی. موسی گفت: بله، من به این توجه داشتم؛ منظور من این بود که بین خودمان گفتم. به ایشان خطاب آمد که در بین خودتان هم شما دانای کل نیستی و داناترین نیستی؛ کسانی هستند که پیامبر نیستند و چیزهایی میدانند که شما نمیدانی. حضرت موسی(ع) گفت: مثلاً چه کسی؟ من بروم از او بیاموزم. فرمود: آن انسان متعالی که همان حضرت خضر باشد. گفت: هر جا باشد من میروم او را پیدا میکنم؛ من باید بدانم، من باید بفهمم؛ اگر جایی آگاهی و رشدی هست، من نمیتوانم آن را رها کنم. به او گفتند که در «مجمع البحرین»، آنجایی که دو دریا بهم میرسند، فلان جاست و خیلی دور و سخت است؛ گفت: من میروم. و یکی از شاگردان حضرت موسی هم با ایشان آمد و دو نفری راه افتادند. قرآن میفرماید به آنها گفته شد یک ماهی بردارند که وقتی آنجا گرسنه شدند، این را مصرف کنند؛ اما گفته شد که این را نمیتوانید مصرف بکنید، یک جایی این ماهی از دست شما میرود. آنجایی که ماهی را از دست دادید، همانجا آن شخص را میتوانید پیدا کنید.
حالا من فقط آیات را سریع ترجمه کنم. «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ». من از آیه ۵۵ سوره کهف، ده - پانزده آیه را سریع میخوانم و ترجمه میکنم تا اهمیت این مسئله دانستن، تبیین و آگاهی روشن بشود. همین درسهایی که شما میآیید در طرح ولایت میخوانید، اگر اینها را درست بفهمید، تا آخر عمرتان برای این که با تحمل همه مشکلات آن مسیری را ادامه بدهید، انگیزه دارید؛ یعنی معارف دین را به صورت استدلالی، درست بیاموزید. تا آخر میفهمید از چه چیزی باید دفاع کنید و چرا؟ در برابر چه جریانی باید مقاومت کنید و چرا؟ اگر اینها را نخوانید و ندانید و نفهمید و پیگیری نکنید و برای مقاومت دلیل و استدلال نداشته باشی، مقاومت نمیکنی. فردا برای رشوه وسوسه میشوی و مقاومت نمیکنی؛ توجیه میکنی و رشوه را میگیری. در موقعیت خطر قرار میگیری و میترسی؛ دلیلی نداری برای این که من چرا نباید بترسم؟ باید بترسم! از دشمن خود فرار میکنی. دانستن و باور کردن است که انسان را قوی میکند، و ندانستن و باور نکردن است که ما را ضعیف میکند؛ برای این که ما آن وقت برای یک عمل دلیلی نداریم. من برای چه باید هزینه بدهم؟ من برای چه به جبهه بروم و جانباز و معلول و کور و کشته بشوم که شماها و بقیه مردم راحت زندگی کنند؟ آنها بروند کور بشوند و من راحت زندگی کنم! آنها بروند کشته بشوند، من برای چه بروم؟ برای چه من کار بکنم و بعد پول خود را انفاق و ایثار کنم و در حالی که خودم گرسنه هستم، بدهم تو بخوری؟ برای چه تو کار نکنی و من بخورم؟ واقعاً جوابی نداری. اگر نفهمی که چه عملی چه اثری دارد، اگر آخرت را قبول داشته باشی یک جور محاسبه میکنی، و اگر قبول نکنی، کل محاسبات تو عوض میشود؛ اینها مهم است. حالا به این آیات دقت کنید:
خداوند سؤال میکند: آیا میدانید چرا اشتباهات را پیوسته تکرار میکنید؟ «وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا»؛ میدانید چه چیزی باعث میشود و چه چیزی مانع میشود از این که میفهمید یک مسئلهای درست است، ولی آن را باور نمیکنید؟ «وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَیَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ»؛ چه چیزی مانع میشود از این که مردم، نسل به نسل و نسلهای بعد، دوباره همان خطاهای نسلهای قبل را تکرار میکنند؟ هدایت میشوند و به سؤالات آنها پاسخ داده میشود و مسائل را میفهمند، ولی حاضر نیستند از مسیر خطایی که طی میکنند برگردند؛ حاضر نیستند استغفار کنند، معذرت نمیخواهند، جبران نمیکنند، خودشان را اصلاح نمیکنند و با این که فهمیدهاند این حقیقت است، به حقیقت تن نمیدهند. میفرماید علت آن، همان علتی است که نسلهای قبل آنها همین اشتباه را کردند؛ به همان دلیلی که قبلیها این اشتباه را کردند، شما دوباره همان کار را میکنید: «إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ»؛ این، همان سنت اوّلین و سنت قبلیهاست. این، سنت غلطِ همان قدیمیهاست؛ دارید دوباره در همان مسیر حرکت میکنید. دوباره در همان چاه و چاله میروید: «أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا»؛ یا این که عذاب، چشم در چشم شما بیاید که دیگر نتوانید آن را انکار کنید؛ یعنی در اثر خطاهایی که تکرار میکنید، مستقیم تودهنی بخورید.
«وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ»؛ فکر نکنید ما انبیا را فرستادیم تا شما را به زور به بهشت ببرند. ما پیامبران را نفرستادیم مگر این که به شما خبر خوب و خبر بد را بدهند. «مُبَشِّرِینَ» یعنی خبر خوب، بشارت؛ «مُنْذِر» یعنی اخطار، خبر بد؛ یک خبر خوب و یک خبر بد به شما بدهند. آمدهاند تا شما را باخبر کنند. انبیا آمدهاند تا شما را آگاه کنند و دلیل در اختیار شما بگذارند. «وَیُجَادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْبَاطِلِ»؛ آنهایی که کفر را انتخاب کردند، برای زدن حق و بالا آوردن باطل، به مجادله و لفاظی شروع میکنند و میفهمد این حرف او درست نیست، ولی میگوید؛ میفهمد این خط درست نیست، ولی میرود و ادامه میدهد. چرا؟ چون کفر را آزادانه و آگاهانه انتخاب کردند.
«الَّذِینَ آمَنُوا» معنی آن مؤمنین نیست و «الَّذِینَ کَفَرُوا» به معنی کفار نیست. «الَّذِینَ آمَنُوا» یعنی آنها که ایمان را انتخاب کردند. ایمان یک فعل و یک انتخاب است.
«الَّذِینَ کَفَرُوا» یعنی آنها که آگاهانه کفر را انتخاب کردند؛ یعنی حق را میفهمد، ولی میپوشاند. کفر یعنی پوشاندن؛ روی حقیقت خاک میریزد. میفرماید که ما اینها را فرستادیم برای این که به شما خبر خوب و خبر بد را بدهند و ته ماجرا را بگویند. اما عدهای از شما «یُجَادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْبَاطِلِ»، به لجبازی و مجادله شروع میکنید. «لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ»؛ میخواهید با باطل در دهان حق بزنید؛ میخواهید با حرف نادرست، حرف درست را دفن کنید؛ با ظلم میخواهید عدالت را سرکوب کنید.
«وَاتَّخَذُوا آیَاتِی وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا»؛ آیات ما را، نشانههایی را که فرستادیم، همه را مسخره میکنید. «هُزُوًا» یعنی مسخره، تمسخر. این همه آیات و نشانههایی را که فرستادیم، و «وَمَا أُنْذِرُوا»، و آن خبر بدی را که انبیا به شما دادند که: «آقا! ته این خط، جهنم و بیچارگی است»، همه اینها را مسخره کردید و به ریشخند میگیرید؛ متلک میگویید؟ راست میگویی؟ جهنم؟ عجب! پیامبران میآمدند و حرف میزدند و میگفتند خدا این را گفته است؛ بعد میگفتند: خدا دیشب به تو چه گفت؟ عموجون! عمو نوح! عمو ابراهیم! عیسی جان! داش عیسی! دیشب خدا دوباره با تو حرف نزد؟ مامان چطور است؟ مامان شما بدون بابا شما را به دنیا آوردند؟ اینها را گفتند دیگه؛ مگر قرآن اینها را نمیگوید؟ به مریم گفتند: تو که پدرت آدم درست، مادرت آدم درست بود، خودت هم که در معبد بودی، آخر آن رفتی و بند را آب دادی؟ بدون شوهر رفتی و با بچه برگشتی؟ بعد به تو میگوییم این بچه از کجا آمده است، میگویی از خودش سؤال کنید؟ دیوانهای یا ما را دیوانه حساب کردی؟
«اتَّخَذُوا آیَاتِی وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا»؛ همه نشانههای مرا و همه آن اخطارها را به تمسخر گرفتند؛ گفتند این حرفها همه چرند است. «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیَاتِ رَبِّهِ»؛ چه کسی ستمگرتر و ضدعدالتتر است از آن که آیات پروردگار او یکی پشت دیگری به او عرضه میشود و یادآوری میشود و میفهمد، میفهمد این حرفها درست است؛ «فَأَعْرَضَ عَنْهَا»، روی خود را برمیگرداند؛ میفهمد درست است و روی خود را برمیگرداند. از این ظلم بالاتر که آگاهانه به حق پشت میکنی؟ نه این که نفهمیدی؛ فهمیدید و خود را به آن راه میزنید. ظلم به حقیقت، ظلم به خودت، ظلم به جامعهات، این ظلم بزرگ است.
«وَنَسِیَ مَا قَدَّمَتْ یَدَاهُ»؛ و انسان دستاوردهای خود را فراموش کرد و این که برای ابدیت خود چه بلایی دارد سر خود میآورد. تو داری پدر خودت را درمیآوری! تو داری از خودت انتقام میگیری! با چه کسی داری لجبازی میکنی؟ خودزنی میکنی؟ این، معنی آیه قرآن است. چرا خودزنی میکنی؟ چه ظلمی بالاتر از این؟ با پای خود به جهنم میروی.
«إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً»؛ خب حالا که اینگونه است و نمیخواهید بفهمید، ما روی قلبهای آنها پردهای میکشیم. نمیخواهی از قلب خود استفاده کنی؟ نمیخواهی از قلب خود استفاده کنی و نمیخواهی بفهمی و درک کنی حقیقتی را که برای تو روشن شد؟ این قلب دیگر بدون مصرف ماند! خیلی خب ما آن را بقچهپیچ میکنیم و از تو پس میگیریم! این قلب و این وجدانی را که به تو دادیم، حالا میخواهی تعطیل کنی؟ تعطیل! حالا از این به بعد میخواهی نفهمی، ما هم به تو کمک میکنیم که نفهمی. آگاهانه میخواهی نفهمی؟ لجاجت میکنید؟ خیلی خب «إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً»؛ ما بر قلبهای آنها پرده افکندیم. تو میخواهی حقیقت مکنون بماند؟ حقیقتی را که دیدی و نخواستی اعتراف کنی، حالا ما این حقیقت را میپوشانیم؛ از این به بعد دیگر آن را نخواهی دید. دیگه کمکم نمیفهمی؛ چون فهمیدی و زیر پا گذاشتی، حالا کاری میکنیم که دیگر نفهمی. «أَنْ یَفْقَهُوهُ»؛ فقه یعنی فهم عمیق؛ دیگه کاری میکنیم که این مسائل را عمیق و دقیق دیگر نفهمی. «وَفِی آذَانِهِمْ وَقْرًا»؛ از این به بعد گوشهای آنها را سنگین میکنیم. گوش میکنند و حرف انبیاء به گوش آنها میخورد، اما نمیشنوند و نمیفهمند چه میگوید.
«وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا»؛ مستقیم راه را به آنها نشان بده و بگو این راه است؛ مستقیم به آنها نشان میدهی، اما نمیآیند! این راه نجات است، این هم دلایل آن؛ این کار درست است، این کار غلط است؛ این انتخاب درست است، این انتخاب غلط است؛ میگوید به هیچ وجه دیگر نمیآید. کسی نخواهد بفهمد، خدا میگوید به تو کمک میکنیم دیگر نفهمی. کسی که میفهمد چه کاری درست و غلط است و برخلاف فهم خود عمل میکند، خداوند میگوید کمکم شعور را از تو میگیریم؛ کمکم به جایی میرسی که دیگر نمیفهمی چه کاری خوب و چه کاری بد است؛ دیگر کمکم تشخیص نمیدهی.
«وَرَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ»؛ اما پروردگار تو بسیار بخشنده است؛ یکی- دوتا نه، بلکه صدتا صدتا خطاهای تو را بخشیده است و میبخشد، و منبع رحمت است. «لَوْ یُؤَاخِذُهُمْ بِمَا کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ»؛ اگر قرار بود خدا برای هر خیانت و فسادی یقه شما را بگیرد، خیلی زودتر از اینها باید شما را نابود میکرد و باید شما را له میکرد. اما خداوند تحمل میکند و به شما فرصت پشت فرصت میدهد؛ خداوند زود انتقام نمیگیرد. «بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ»؛ به آنها بگو با شما قراری میگذاریم و هنوز وقت آن قرار نرسیده است؛ ما با شما یک میعادی داریم و به شما مهلت میدهیم تا به وقت آن برسید. «لَنْ یَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا»؛ اما این را بدانید که اگر آن وقت رسید، دیگر گذشتی نخواهد بود. فعلاً در دنیا به شما فرصت میدهند تا وقتی هستی هر غلطی میخواهی بکنی، اما فرصت تو تمام خواهد شد؛ آنجا دیگر هیچ راهی نداری.
بعد هم میفرماید: «وَتِلْکَ الْقُرَى أَهْلَکْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا»؛ آن تمدنهایی را که پیش از شما نابود کردیم، به خاطر همین ظلمها و بیعدالتیها و همین کثافتکاریهایی بود که آگاهانه و عمداً کردند؛ جاهل نبودند و میفهمیدند چه کار کنند. «وَجَعَلْنَا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِدًا»؛ به آنها هم ما خیلی فرصت دادیم. بعضیها میگفتند: آقا! این تمدن فاسد است، پس چرا خدا آن را از بین نمیبرد؟ همان موقع هم میگفتند. ما باید هم به اشخاص، هم به تمدنها و به حکومتها فرصت بدهیم. ما اجازه میدهیم مسیر خود را بروند؛ اگر بخواهند جبران کنند، برگردند و اگر خواستند ادامه بدهند، ادامه بدهند؛ اینجا فرصت میدهیم. حالا اینجا به قضیه موسی و خضر میرسد؛ خواهش میکنم دقت کنید. ما اگر قرآن را برای ثواب بخوانیم، اصلاً نمیفهمیم چه چیزی دارد به ما میگوید؛ دارد با ما حرف میزند. میفرماید که: «وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ»؛ موسی به شاگرد خود گفت: «لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُبًا»؛ به من گفتند در مجمعالبحرین، محل التقای دو دریا، شخصی هست که چیزهای زیادی میداند که من هم نمیدانم. زندگی برای من بیارزش است تا وقتی که این شخص را پیدا کنم؛ یعنی حاضرم همهچیز را بگذارم تا به یک حقیقت متعالیتری آگاه بشوم. من میروم و این راه را میروم تا به مجمعالبحرین برسم، «أَوْ أَمْضِیَ حُقُبًا»، یا این که روزگاران دراز، اگر لازم باشد سالها من میروم تا او را پیدا کنم؛ یعنی کل زندگی ارزش دارد که من به این حقایق برسم. همهچیز را ریسک میکنم و میروم؛ همه کار من تعطیل است؛ من باید بروم و به آن حقیقت بالاتر برسم. «فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَیْنِهِمَا»؛ رفتند تا به مجمعالبحرین رسیدند، آنجا که دو دریا به هم میرسند. بعد چه؟ «نَسِیَا حُوتَهُمَا»؛ آن ماهیای را که گفته بودند بردارید تا اگر لازم شد و غذا کم آوردید بخورید، از یادشان رفت و آن ماهی از دست آنها رفت.
«فَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ سَرَبًا»؛ آن ماهی راه خود را به دریا در پیش گرفته بود و رفته بود. در بعضی روایات درباره قضیه ماهی میگویند که این ماهی را در سبد گذاشته بودند و ظاهراً به نظر آنها آمده بود که زنده نیست؛ بعد موسی خواب بود و این شاگرد ایشان رفته بود این ماهی را بشویید تا بپزد، این ماهی از توی دست او یا از توی سبد پرید و در آب رفت. موسی بیدار شد و شاگرد او هم به موسی نگفت قضیه چیست. اینها بلند شدند و مسیر را ادامه دادند. مدتی که رفتند، حضرت موسی گفت: بنشینیم و ماهی و غذا بخوریم. گفت: آری، راستی شما خواب بودید و ماهی رفت! حضرت موسی گفت: به من گفته بودند همانجایی که این ماهی از دست شما رفت، آن شخص همانجاست؛ چرا به من نگفتی؟ برگردیم، همانجایی که ماهی از دست ما رفت برگردیم، آن شخص آنجاست. «فَلَمَّا جَاوَزَا»؛ از آنجا که گذشتند، «قَالَ لِفَتَاهُ»؛ به شاگرد خود گفت: «آتِنَا غَدَاءَنَا»؛ غذای ما را بیاور بخوریم، «لَقَدْ لَقِینَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا»؛ برای شنیدن یک کلمه حرف از آن شخص، خیلی سفر سختی است. در این سفر خیلی مشکلات تحمل کردیم؛ حالا دیگر داریم از گرسنگی از پا درمیآییم و غذای دیگری نداریم. «قَالَ أَرَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ»؛ گفت: آری راستی، حالا ببخشید من الان یادم آمد، آنجایی که کنار آن صخره و تختهسنگ خوابیده بودیم و استراحت میکردیم و شما خواب بودید، «فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ»، من یادم رفت از آن ماهی به شما بگویم که چه شد. «وَمَا أَنْسَانِیهُ إِلَّا الشَّیْطَانُ أَنْ أَذْکُرَهُ»؛ مثل این که اصلاً شیطان کاری کرد من فراموش کنم که حتی به شما هم نگفتم قضیه چه بود «أَنْ أَذْکُرَهُ»؛ اصلاً یادم رفت. چون اصلاً این علامت بود که اگر این ماهی جایی از دست شما رفت، این یک علامت است که همانجا آن شخص را پیدا میکنید. «وَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَبًا»؛ به یک طرز عجیبی هم این ماهی دوباره از توی سبد پرید و توی آب رفت؛ من فکر میکردم این مدتی است که اصلاً مرده است، یکمرتبه مثل این که مرده زنده بشود، پرید و در آب رفت؛ من اصلاً تعجب هم کردم، ولی باز هم یادم رفت به شما بگویم.
«ذَلِکَ مَا کُنَّا نَبْغِ»؛ این، همان جایی بود که ما دنبال آن بودیم، چرا نگفتی؟ «فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا»؛ گفت عین مسیری را که آمدیم، باید رد پای خود را بگیریم و به همانجا برگردیم.
حالا نگاه کنید، چون اینها قصه نیست، من دارم به شما میگویم. اینها هر آیه آن دهتا پیام دارد؛ من الان فرصت ندارم آنها را توضیح بدهم. میخواهم به آنجایی برسم که حتی اگر موسی باشی، اما علت و دلیل مسائل را ندانی، نمیتوانی مقاومت بکنی؛ میبُری.
هشتگهای موضوعی